Grzybobranie bez tajemnic: zasady polskiego lasu

Jesień w Polsce pachnie mchem, mokrą ściółką i suszonymi prawdziwkami. Grzybobranie od pokoleń należy do polskich zwyczajów, ale wyjście z koszykiem do lasu ma swoje reguły. Część z nich wynika z przepisów, a część z tradycji przekazywanej przez dziadków i rodziców. Jedne chronią przyrodę, inne zdrowie i dobre relacje z innymi grzybiarzami.

Co mówią przepisy o zbieraniu grzybów?

W lasach Skarbu Państwa grzyby na własny użytek można zbierać za darmo i bez żadnego pozwolenia. Swoboda ma jednak granice. Ustawa o lasach wskazuje miejsca objęte stałym zakazem wstępu, a nadleśniczy może dodatkowo wprowadzić zakaz okresowy.

Grzybów nie zbieramy w szczególności tutaj:

• na uprawach leśnych, gdzie drzewka nie przekraczają 4 metrów wysokości;
• na powierzchniach doświadczalnych i w drzewostanach nasiennych;
• w ostojach zwierząt oraz przy źródliskach rzek i potoków;
• na terenach zagrożonych erozją;
• w miejscach oznaczonych tablicą z zakazem wstępu, na przykład z powodu wycinki lub zagrożenia pożarowego.

Osobne przepisy dotyczą rezerwatów przyrody i parków narodowych, gdzie zbieranie grzybów jest możliwe tylko w miejscach wyznaczonych przez zarząd. Las prywatny to z kolei cudza własność, więc tabliczkę z zakazem postawioną przez właściciela należy uszanować. Niektóre gatunki, takie jak szmaciak gałęzisty, są w Polsce objęte ochroną i nie wolno ich zrywać, nawet jeśli wyglądają wyjątkowo apetycznie.

Przygotowanie do wyprawy

Dobre grzybobranie zaczyna się dzień wcześniej. Doświadczeni grzybiarze sprawdzają pogodę i to, czy w ostatnich dniach padało, bo grzyby lubią ciepło po deszczu. Wieczór przed wyprawą każdy spędza po swojemu: jedni dla odprężenia zaglądają do Maggico kasyno, inni przeglądają atlas grzybów, ale najważniejsze, żeby położyć się wcześnie, bo w lesie liczy się świt.

Do lasu przydaje się kilka rzeczy:

• wiklinowy koszyk – przez szczeliny zarodniki wysypują się po drodze;
• mały nożyk – do oczyszczenia nóżki z ziemi i sprawdzenia, czy grzyb nie jest robaczywy;
• kalosze lub wysokie buty – rano trawa jest mokra, a w lesie łatwo o kleszcza;
• środek na kleszcze i jasne ubranie – na jasnym materiale łatwiej zauważyć intruza;
• naładowany telefon z mapą działającą bez internetu – zasięg w głębi lasu bywa kapryśny;
• woda i coś do jedzenia – wyprawa „na godzinkę” często zmienia się w pół dnia.

Pełny koszyk to dopiero połowa przyjemności, bo wielu grzybiarzy już w drodze do lasu planuje jesienne menu. Prawdziwki, podgrzybki i kurki to składnik, na którym kuchnia roślinna opiera wiele sezonowych dań, bo dają mięsistą konsystencję i głęboki smak bez dodatku mięsa.

Leśny savoir-vivre: zasady, których nikt nie spisał

Tych reguł nie ma w żadnej ustawie, ale w polskim lesie każdy doświadczony grzybiarz ich przestrzega. Pierwsza dotyczy tego, w czym niesie się zbiory. Grzyby w foliowej reklamówce zaparzają się i szybko psują, a zgniecione, wilgotne owocniki mogą nawet wywołać zatrucie, choć same w sobie były jadalne. Dlatego starsi grzybiarze na widok torby tylko kręcą głową.

Druga zasada to szacunek dla lasu. Rozgrzebywanie mchu czy rozdeptywanie muchomorów to błąd, bo grzybnia pod ziemią żyje przez lata i daje plony w kolejnych sezonach, a gatunki trujące też mają swoje zadanie w ekosystemie. Butelka, papierek po kanapce czy chusteczka zostają w lesie na długie lata, więc wszystko, co trafiło tam w plecaku, wraca w nim do domu.

Trzecia dotyczy innych ludzi. Każdy grzybiarz ma swoje tajne miejsca i rzadko się nimi dzieli. Gdy ktoś zbiera w danym zagajniku, nie wchodzi się mu w drogę ani nie idzie jego śladem. W lesie obowiązuje też cisza, bo krzyki i głośna muzyka płoszą zwierzęta i psują spokój tym, którzy przyszli tu odpocząć.

Grzyby trujące i ich jadalne sobowtóry

W Polsce co roku zdarzają się poważne zatrucia grzybami, a najgroźniejszy jest muchomor zielonawy. Młody okaz łatwo pomylić z gąską zielonką albo czubajką kanią. Objawy zatrucia pojawiają się często dopiero po kilku, a nawet kilkunastu godzinach, gdy wątroba jest już uszkodzona.

Najczęstsza pomyłka dotyczy kani, bo oba grzyby mają białe blaszki i pierścień na trzonie. Różnice widać dopiero przy uważnym oglądaniu kapelusza i podstawy trzonu:

Takie porównanie pomaga, ale nie zastępuje wiedzy i doświadczenia. Wielu polskich grzybiarzy zbiera kanie wyłącznie dorosłe, z rozpostartym kapeluszem, bo u młodych okazów różnice są słabo widoczne.

Po powrocie z lasu

Do kuchni trafiają tylko gatunki znane na sto procent, a każda wątpliwość oznacza, że grzyb ląduje w koszu. Aplikacje do rozpoznawania grzybów potrafią się mylić, dlatego przy niepewnym okazie lepiej zajrzeć do sanepidu, bo w sezonie wiele stacji bezpłatnie sprawdza zebrane grzyby. Bardzo młode okazy bez wykształconych cech i stare, rozmiękłe owocniki lepiej odrzucić, a resztę oczyścić jeszcze tego samego dnia.

Grzybów leśnych nie podaje się małym dzieciom ani osobom starszym i chorym. Kilka resztek z każdego gatunku warto odłożyć, bo w razie zatrucia lekarzowi łatwiej ustalić przyczynę. Jeśli po posiłku z grzybów pojawią się nudności, wymioty, bóle brzucha lub biegunka, trzeba od razu zadzwonić pod numer 112 lub jechać do szpitala.