Zalecenia żywieniowe w Polsce: przewaga warzyw i pełnych ziaren, ograniczenie mięsa i soli

W środę w USA nowe zalecenia żywieniowe ogłosili minister zdrowia Robert F. Kennedy jr. i przedstawiciele Białego Domu. Opublikowana przez nich odwrócona piramida żywieniowa promuje m.in. zwiększone spożycie białka, tłuste mleko i produkty pełnoziarniste. Na samej jej górze znajdują się białka, warzywa i owoce, poniżej pełne ziarna, a na samym dole przetworzone węglowodany, w tym białe pieczywo. Nowe wytyczne mówią też, że wybierając tłuszcze należy preferować oliwę z oliwek, masło lub łój wołowy.

W Polsce od kilku lat zalecenia żywieniowe przedstawiane są w formie tzw. talerza zdrowego żywienia, który zastąpił wcześniejszą piramidę. Do niedawna te zalecenia przygotowywał Instytut Żywności i Żywienia. W 2020 r. został włączony do Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH - Państwowego Instytutu Badawczego (NIZP-PZH) i od tej pory to ta instytucja odpowiada za wydawanie i aktualizowanie rekomendacji.

Talerz jest uproszczonym, graficznym sposobem przedstawienia proporcji poszczególnych grup produktów w codziennej diecie. Według ekspertów ułatwia on interpretowanie zaleceń, które wcześniej bywały błędnie odczytywane. Część osób uznawała produkty umieszczone na szczycie piramidy za najważniejsze, podczas gdy to właśnie one miały być spożywane w najmniejszych ilościach.

Forma talerza jest, zdaniem specjalistów, łatwiejsza do zrozumienia, bo odnosi się do tego, co każdy z nas dobrze zna. Pokazuje wprost, jak powinien wyglądać rozkład trzech grup produktów w każdym spożywanym posiłku.

Połowę talerza mają zajmować kolorowe warzywa i owoce, z naciskiem na warzywa. Jedną czwartą powinny stanowić produkty zbożowe, najlepiej pełnoziarniste, jak grube kasze (np. pęczak), płatki owsiane, razowy chleb, razowy makaron czy brązowy ryż. Ostatnia część talerza to produkty będące źródłami białka, przy czym zalecane są ryby, jaja, nasiona roślin strączkowych (np. bób, fasola, groch, ciecierzyca, soczewica), nabiał oraz w mniejszych ilościach chude mięso, a także orzechy. Czerwonego mięsa oraz jego przetworów (wędliny) należy unikać.

Podobny rozkład produktów obowiązuje w większości europejskich krajów. Nowe amerykańskie zalecenia odeszły od niego, przesuwając nacisk z warzyw i owoców oraz pełnych ziaren na źródła białka. Dopuszczają też częste spożywanie czerwonego mięsa, stawiając je na równi z innymi źródłami tego makroskładnika.

Polscy eksperci zalecają jak największe ograniczenie w diecie soli, cukru, napojów słodzonych i produktów wysokoprzetworzonych (fast foodów, słodyczy, słonych przekąsek). Nowe wytyczne amerykańskie również wskazują na potrzebę redukcji sodu, kładąc jednak nacisk przede wszystkim na ograniczanie jego głównych źródeł, czyli żywności wysokoprzetworzonej, a nie na całkowite unikanie dosalania potraw.

W Polsce obok talerza w materiałach graficznych pojawiają się też elementy „otoczenia” posiłku: woda, która powinna stanowić podstawę spożywanych płynów, oraz niewielki dodatek zdrowych tłuszczów roślinnych. Amerykańscy eksperci także doradzają picie wody, dodając, że soki powinno się ograniczyć lub rozcieńczać. Jeśli chodzi o tłuszcze, w nowych wytycznych USA rekomendowana jest przede wszystkim oliwa z oliwek, ale jako alternatywy wymienia się masło lub łój wołowy. W polskich zaleceniach te dwa ostatnie produkty nie są preferowane ze względu na wysoką zawartość tłuszczów nasyconych.

Polskie grafiki podkreślają także rolę regularnej aktywności fizycznej i utrzymywania prawidłowej masy ciała. W materiałach uzupełniających podano zalecaną dzienną liczbę kroków.

Obowiązujący z naszym kraju talerz zdrowego żywienia jest opracowywany przez polskich ekspertów, bazujących na przeglądzie badań naukowych (np. Global Burden of Disease Study) dotyczących wpływu diety na zdrowie człowieka. Ich rekomendacje uwzględniają także zalecenia innych międzynarodowych i krajowych towarzystw naukowych oraz instytucji zajmujących się zdrowiem publicznym. Uwzględniane są m.in. dane dotyczące związku diety z ryzykiem chorób cywilizacyjnych, takich jak otyłość, cukrzyca typu 2 czy choroby układu krążenia, a także informacje o sposobie żywienia polskiej populacji.

Równolegle z modelem talerza w Polsce funkcjonują szczegółowe normy żywienia dla populacji, również opracowywane przez NIZP PZH. Określono w nich zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze w zależności od wieku, płci i stanu fizjologicznego. Przygotowano je, bazując na ustaleniach takich instytucji jak EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności) i WHO (Światowa Organizacja Zdrowia).

Szczegółowe informacje dotyczące aktualnych zaleceń żywieniowych dla Polaków oraz wyglądu talerza można znaleźć na stronie: https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/talerz-zdrowego-zywienia/

Katarzyna Czechowicz (PAP)

kap/ agt/